Wykonawca, aby otrzymać zamówienie publiczne musi spełnić wszystkie warunki ustalone przez zamawiającego, a jednocześnie te, które wynikają wprost z przepisów prawa. Ustawodawca przewidział szereg okoliczności eliminujących wykonawców z możliwości ubiegania się o zamówienie. Nawet jednak, gdy wykonawcę obciążają okoliczności prowadzące do wykluczenia go z postępowania, to ma on szansę na to, aby się „samooczyścić”. Na czym polega to rozwiązanie? Jak z niego skorzystać? O czym musi pamiętać zamawiający?

Wykluczenie na każdym etapie postępowania

Wykonawca może zostać wykluczony przez zamawiającego na każdym etapie postępowania o udzielenie zamówienia – to jednoznaczne stwierdzenie ustawodawca zawarł art. 110 ust. 1 Prawa zamówień publicznych. W żadnym razie nie znaczy to, że zamawiający ma prawo tak po prostu wykluczyć jakiegoś wykonawcę z postępowania. Aby taki krok był dopuszczalny musi zajść któraś spośród podstaw wykluczenia określonych przez ustawodawcę. Bez względu więc na to, na jakim etapie postępowania zamawiający dowie się o zachodzeniu podstawy wykluczenia, może – a nierzadko musi – wykluczyć wykonawcę.

Z praktycznego punktu widzenia warto pamiętać, że ustawodawca nie przewidział konieczności dokonywania odrębnej czynności wykluczenia z postępowania. Następuje to poprzez odrzucenie oferty albo wniosku o dopuszczenie do udziału w postępowaniu. O każdej z tych czynności trzeba poinformować. W przypadku odrzucenia oferty momentem tym jest podanie informacji o wyborze najkorzystniejszej oferty. Jak chodzi o odrzucenie wniosku o dopuszczenie do udziału w postępowaniu, to informuje się o tym niezwłocznie po dokonaniu oceny wniosków.

W wielu przypadkach wykonawca ma szansę uniknięcia wykluczenia z postępowania, zwłaszcza dzięki tzw. samooczyszczeniu. Procedura ta może dotyczyć takich podstaw wykluczenia, jak skazanie za przestępstwo, zawarcie porozumienia mającego na celu zakłócenie konkurencji, konflikt interesów, czy zaległości w opłacaniu składek na składek na ubezpieczenie społeczne lub zdrowotne bądź podatków, składek. Na czym polega samooczyszczenie?

Na czym polega samooczyszczenie?

Skuteczne dokonanie samooczyszczenia wymaga łącznego spełnienia trzech warunków. Wykonawcy, który chce skorzystać z tej instytucji Prawa zamówień publicznych musi udowodnić, że:

• naprawił lub zobowiązał się do naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem, wykroczeniem lub swoim nieprawidłowym postępowaniem, w tym poprzez zadośćuczynienie pieniężne;
• wyczerpująco wyjaśnił fakty i okoliczności związane z przestępstwem, wykroczeniem lub swoim nieprawidłowym postępowaniem oraz spowodowanymi przez nie szkodami, aktywnie współpracując odpowiednio z właściwymi organami, w tym organami ścigania, lub zamawiającym;
• podjął konkretne środki techniczne, organizacyjne i kadrowe, odpowiednie dla zapobiegania dalszym przestępstwom, wykroczeniom lub nieprawidłowemu postępowaniu.

Jako przykłady ostatniego z elementów samooczyszczenia ustawodawca wskazał m.in. zorganizowanie personelu, wdrożenie systemu sprawozdawczości i kontroli, utworzenie struktury audytu wewnętrznego, wprowadzenie wewnętrznych regulacji dotyczących odpowiedzialności i odszkodowań za nieprzestrzeganie przepisów, wewnętrznych regulacji lub standardów.

Nie chodzi o pozorne działania

Jak wyjaśniła Krajowa Izba Odwoławcza w wyroku z dnia 22 grudnia 2025 roku, sygn. akt KIO 4882/25 „samooczyszczenie” musi mieć charakter realny, a więc wykonawca nie może podejmować jedynie pozorowanych działań. Ważne więc jest zrealizowanie przez wykonawcę takich inicjatyw, które zapobiegną w przyszłości występowaniu nieprawidłowości w jego przedsiębiorstwie. Następnie działania te należy precyzyjnie opisać. Jednocześnie nie chodzi o ilość podjętych działań naprawczych, ale o ich jakość.